પ્રકૃતિ - નિધિ ભટ્ટ

વિશ્વના સૌથી ઊંચા શિખર માઉન્ટ એવરેસ્ટની વાર્તા ખૂબ જ રસપ્રદ છે. જ્યારે મોટા ભાગના લોકો તેને માઉન્ટ એવરેસ્ટના નામથી જાણે છે, તેનું મૂળ નામ કંઈક અલગ હતું. વધુમાં તે તિબેટ અને નેપાળમાં જુદાં જુદાં નામોથી ઓળખાય છે. માઉન્ટ એવરેસ્ટનું નામ અને તેની પાછળનો ઇતિહાસ શું છે ચાલો તેના વિશે એક નજર નાખીએ.

વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વત તરીકે ગણવામાં આવતા માઉન્ટ એવરેસ્ટને સાહસ અને કુદરતી સૌંદર્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. તેની ઊંચાઈ આશરે 8,848.86 મીટર છે, જે તેને પૃથ્વી પરનું સૌથી ઊંચું શિખર બનાવે છે. નેપાળથી તિબેટ સુધી હિમાલયની શ્રેણીમાં ફેલાયેલા માઉન્ટ એવરેસ્ટ હંમેશાં તેના વર્તમાન નામથી ઓળખાતું ન હતું.  તે પહેલાં એક અલગ નામથી પ્રખ્યાત હતું.

આજે આ ઊંચા પર્વતને  માઉન્ટ એવરેસ્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જોકે તેનું મૂળ નામ ‘પીક ડટ’ હતું. તેને તેની ઊંચાઈના આધારે આ નામ મળ્યું. 19મી સદીમાં જ્યારે બ્રિટિશ સર્વેક્ષણો દરમિયાન તેની ઊંચાઈ માપવામાં આવી હતી, ત્યારે તેને પીક ડટ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું હતું. શિખરનું નામ બદલવાની પ્રક્રિયા 1865માં થઈ હતી, જ્યારે તેનું સત્તાવાર નામ સર જ્યૉેર્જ એવરેસ્ટના માનમાં માઉન્ટ એવરેસ્ટ રાખવામાં આવ્યું હતું.

4 જુલાઈ, 1790ના રોજ ઇંગ્લૅન્ડમાં જન્મેલા સર જ્યૉર્જ એવરેસ્ટ બ્રિટિશ સર્વેયર અને ભૂગોળશાસ્ત્રી હતા. તેમણે ‘મહાન ત્રિકોણમિતિ સર્વે’ને નોંધપાત્ર રીતે આગળ ધપાવ્યું - એક પ્રોજક્ટ જે ભારતના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી મૅપિંગ પહેલોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. આ પ્રયાસ દ્વારા ભારતના ભૂ-પ્રદેશ, પર્વતો અને સરહદોનું નોંધપાત્ર ચોકસાઈ સાથે માપન કરવામાં આવ્યું. તેમના કાર્યથી ભારતના આધુનિક નકશાનો પાયો નાખ્યો. આ જ કારણસર તેમના માનમાં પર્વતનું નામ માઉન્ટ એવરેસ્ટ રાખવામાં આવ્યું.

જો કોઈ માઉન્ટ એવરેસ્ટ સાથે સંકળાયેલાં નામોની યાદીની તપાસ કરે તો તેનું સૌથી જૂનું જાણીતું નામ ‘પીક ડટ’ હતું. ત્યાર બાદ સર જ્યૉર્જ એવરેસ્ટના માનમાં તેનું નામ માઉન્ટ એવરેસ્ટ રાખવામાં આવ્યું. વધુમાં નેપાળમાં, માઉન્ટ એવરેસ્ટને સાગરમાથા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે તિબેટમાં તેને ચોમોલુંગ્મા કહેવામાં આવે છે.

માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર સફળતાપૂર્વક ચઢાણ કરનારા પ્રથમ વ્યક્તિઓમાં એડમંડ હિલેરી અને તેનઝિંગ નોર્ગે હતા. તેમણે 1953માં આ સિદ્ધિ હાંસલ કરી હતી અને તેમની સિદ્ધિને પર્વતારોહણના ઇતિહાસમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ગણવામાં આવે છે. આજે વિશ્વભરમાંથી સેંકડો પર્વતારોહકો શિખર પર વિજય મેળવવા માટે અહીં આવે છે.  જોકે ચઢાણ અત્યંત મુશ્કેલ અને જોખમી રહે છે. આ પ્રદેશમાં તાપમાન માઇનસ 60 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઘટી શકે છે.

8,000 મીટરથી ઉપર સ્થિત પર્વતના ભાગને ‘ડેથ ઝોન’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ઊંચાઈ પર ઑક્સિજનનું સ્તર અત્યંત ઓછું હોય છે, જેના કારણે માનવીઓ માટે ટકી રહેવું મુશ્કેલ બને છે. આવી ઊંચાઈ પર પહોંચ્યા પછી પર્વતારોહકો ગંભીર થાક અનુભવવાનું શરૂ કરે છે અને ઘણીવાર જીવલેણ જોખમોનો સામનો કરે છે. આમ માઉન્ટ એવરેસ્ટને વિશ્ર્વના સૌથી ઊંચા શિખરનો દરજ્જો મળ્યો છે.